GULAG
Historia

ŁAGRY SOWIECKIE - SKRÓCONY PRZEWODNIK

WORKUTA

Workuta – miasto w Rosji w Republice Komi, 160 km na północ od koła podbiegunowego, założone jako osada górnicza w 1936 r. celem eksploatacji bogatych złóż węgla kamiennego. Miasto z ekstremalnymi warunkami klimatycznymi – trwającą 8 miesięcy zimą, silnymi lodowatymi wiatrami oraz krótkim, chłodnym latem. Położone nad rzeką Workutą, dorzeczem Peczory. Dostęp do miasta możliwy jest jedynie koleją lub transportem lotniczym.

Pierwsze łagry w regionie workuckim Sowieci prowadzili w latach 1929-31 pod nazwą Północnych Obozów Specjalnego Przeznaczenia celem wydobycia siłami więźniów bogactw naturalnych znajdujących się na terytorium Komi ASSR. Następnie w latach 1931-1938 istniały na tym terenie łagry, w tym Uchtyjsko-Peczorski ITŁ (Uchtpieczłag; ITŁ – isprawitielno-trudowyje łagieria – poprawcze obozy pracy), którego zadaniem było m.in. zagospodarowanie złóż przyszłego Workuckiego Zagłębia Węglowego.

Na mocy specjalizacji produkcyjnej obozów wprowadzonej przez kierownictwo NKWD w 1938 r. w regionie workuckim dotychczasowe łagry zostały podzielone 10.05.1938 r. według ich przeznaczenia na : Siewżełdorłag (Północny Kolejowy ITŁ) do budowy linii kolejowej do Workuty oraz Workucki ITŁ (Workutłag) do wydobycia węgla w Workuckim i Intyjskim Zagłębiach Węgla Kamiennego. W latach 1942-47 istniał samodzielny Intłag do wydobycia węgla w rejonie Inty.

Do roku 1944 łagry regionu workuckiego ustępowały liczebnością więźniów jedynie obozom na Kołymie. W toku II wojny światowej i potrzebie wydobycia coraz większej ilości węgla kamiennego i ropy naftowej na potrzeby przemysłu ZSRR regularnie wzrastała w nich liczba więźniów zatrudnionych w kopalniach i zakładach przetwórstwa węgla i paliw jednocześnie przy zmniejszającej się liczbie katorżników zatrudnionych przy budowanej linii kolejowej. Ogromne zagęszczenie więźniów, niezmiernie trudne warunki klimatyczne i głód powodowały bardzo wysoką zachorowalność i śmiertelność wśród więźniów.

W 1948 r. w regionie workuckim utworzono na bazie Intłagu jeden z pięciu w ZSRR obozów o specjalnym rygorze dla więźniów politycznych – Minłag, a także wydzielono z Workutłagu kolejny obóz specjalny – Rieczłag. Sprzyjające z uwagi na klimat katorżniczej pracy łagry workuckie stały się od 1944 r. największym skupiskiem więźniów politycznych w ZSRR, w tym w dużej liczbie żołnierzy Armii Krajowej.

W latach 50-tych XX w. w regionie workuckim istniały zatem : 2 obozy specjalne Minłag i Rieczłag, Workutłag, a także ITŁ przy Budowie 501 oraz Pieczłag (z przemianowania w lipcu 1950 r. Siewżełdorłagu). Duża część łagrów Workutłagu znajdowała się na terenie miasta lub w jego bezpośredniej bliskości, nieopodal zakładów produkcyjnych, w których więźniowie pracowali. Należy przy tym zaznaczyć, iż więźniowie, w tym Polacy, stanowili prawie wyłączną siłę roboczą miejscowych kopalń węgla, brygad remontowych, cegielni, obsługi trakcji i stacji kolejowej, rozładunku i załadunku transportów kolejowych, kamieniołomów, budownictwa cywilnego itp.

Ważne, aby przypomnieć, że Polacy na tym terenie odbywali kary w łagrach już od początku II wojny światowej. W 1939 r. przywieziono tu wziętych do niewoli żołnierzy Wojska Polskiego, w 1940 r. deportowanych z terenów polskich przyłączonych w 1939 r. do ZSRS, w latach 1944–1945 żołnierzy Armii Krajowej oraz członków innych organizacji podziemnych. Do największych obozów, gdzie przebywali żołnierze AK w latach 1944-1958, odbywając kilkunastoletnie kary najcięższych łagrów, należały m.in.: kopalnie nr 8 (Rudnik), 9, 10, 11 (w nich żołnierze i oficerowie 77 Pułku Piechoty AK, żołnierze Okręgu Wileńskiego AK), nr 29, kopalnie nr 12, 14, 16 kompleksu kopalń Szu-2, Przedszachtnaja, cegielnie nr 1 i nr 2, „I Kirpicznyj”.

Po śmierci Stalina w roku 1953 stopniowo ulegały likwidacji poszczególne kompleksy łagrowe – w 1954 r. ITŁ przy Budowie 501 i Rieczłag, w 1957 r. – Minłag, w 1959 r. – Pieczorłag, aż do likwidacji obozów Workutłagu w latach 60-tych XX w.

Warto przy tym zwrócić uwagę, iż podobnie jak w przypadku łagrów na Kołymie także w regionie workuckim znacząca większość zwalnianych z obozów żołnierzy Armii Krajowej nie mogła od razu powrócić na teren Kresów lub powojennej Polski, ale musiała odbywać dalej karę przymusowego zesłania już w sytuacji braku środków do życia w formie obozowej. Konieczne było znalezienie przez nich mieszkania, pracy, aby przetrwać do momentu skompletowania dokumentów powrotnych, zgód władz sowieckich na powrót do Polski, co niejednokrotnie trwało rok lub nawet kilka lat. Często pracę zwolnieni łagiernicy odbywali w tych samych zakładach, kopalniach co wcześniej w ramach pracy przymusowej, ale także na stanowiskach specjalistów, w laboratoriach itp. zakładów workuckich czy Inty.

Z inicjatywy dawnych Łagierników żołnierzy AK, członków Stowarzyszenia Łagierników Żołnierzy AK, w 1997 r. na terenie Workuty zostały postawione dwa pomniki upamiętniające Polaków więzionych w łagrach workuckich. Na terenie kopalni „Workutinskaja” (była kopalnia nr 4 Rieczłagu) znajduje się cmentarz, na którym pochowani są m.in. więźniowie polscy. Z polskiej inicjatywy ustawiono tu przy wejściu do kopalni „Pomnik Polaków – ofiar workuckich łagrów”. Jest to dziewięciometrowa stela w kształcie krzyża katolickiego. Pomnik został zbudowany z inicjatywy Stowarzyszenia Łagierników Żołnierzy Armii Krajowej oraz Stowarzyszenia „Memoriał” w Workucie. Autorami projektu są architekt z Workuty W.A. Troszyn i polski rzeźbiarz Bogusław Smyrski. Projekt sfinansowała Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa przy udziale Stowarzyszenia Łagierników Żołnierzy Armii Krajowej, przedsiębiorstw oraz administracji miasta Workuty. Uroczyste odsłonięcie pomnika odbyło się 30 sierpnia 1997 r.

Tego samego dnia i z inicjatywy tych samych organizacji został także odsłonięty w innej części Workuty - na Rudniku – największej, a dziś opuszczonej dzielnicy miasta „Pomnik Żołnierzy Armii Krajowej – więźniów Gułagu”. Lokalizacja pomnika nie jest przypadkowa, gdyż obiekty przemysłowe, budynki mieszkalne i administracyjne na tym terenie zostały zbudowane przez więźniów Uchtpieczłagu-Workutłagu. Pomnik stanowi dokładną kopię steli przy wejściu do kopalni „Workutinskaja” – dziewięciometrową konstrukcję w kształcie krzyża katolickiego. Autorzy pomnika również są ci sami.

Oba pomniki są widomym znakiem pamięci Polaków o więzionych w łagrach workuckich i często zmarłych na tej ziemi Rodakach.